Ngày 26/11/2025, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 (Luật số 101/2025/QH15), có hiệu lực thi hành từ 01/07/2026, thay thế hoàn toàn các quy định liên quan trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007. Đây là đạo luật độc lập đầu tiên điều chỉnh toàn diện lĩnh vực chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù, thay cho những quy định trước đây nằm phân tán trong Luật Tương trợ tư pháp.

Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù gồm 4 chương, 48 điều; trong đó, xây dựng mới 18 điều, sửa đổi, bổ sung nội dung 14 điều, bỏ 5 điều so với quy định của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 trong lĩnh vực chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Điểm mới của các điều luật xây dựng mới, sửa đổi, bổ sung được thể hiện ở các nội dung sau:

Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 quy định việc chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù là một phần nội dung trong các quy định tổng thể về tương trợ tư pháp, với yêu cầu chung cho nhiều hoạt động tư pháp quốc tế. Trong khi đó, Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 được xây dựng như một đạo luật độc lập, chuyên ngành, tập trung toàn bộ điều khoản liên quan đến chuyển giao người đang chấp hành án, từ nguyên tắc, thẩm quyền, điều kiện đến thủ tục và quyền của người bị chấp hành án. Việc tách nội dung này thành đạo luật riêng giúp Bộ máy pháp luật được chuyên hóa, rõ ràng, dễ vận dụng hơn; tránh sự chồng chéo trong việc thực thi giữa các cơ quan tư pháp.

Một trong những điểm mới nổi bật của Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 là định hướng pháp lý rõ ràng hơn về bảo vệ quyền con người trong quá trình chuyển giao: Luật quy định nguyên tắc không được tăng nặng hình phạt sau khi chuyển giao (trước đây điều này được quy định rõ ràng), mở đường cho thực tiễn pháp lý hợp lý hơn khi đối chiếu hai hệ thống pháp luật khác nhau; Người bị chấp hành án có quyền gửi đơn đề nghị được chuyển giao, góp phần nâng cao quyền con người.

Trong Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, điều kiện tiếp nhận và chuyển giao người đang chấp hành án tù khá cứng nhắc, ví dụ như: Người Việt Nam bị kết án ở nước ngoài muốn chuyển về Việt Nam phải có nơi thường trú cuối cùng tại Việt Nam; Tại thời điểm tiếp nhận yêu cầu chuyển giao, thời hạn chấp hành án còn lại phải ít nhất là 1 năm (hoặc 6 tháng trong một số trường hợp đặc biệt). Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 có những cập nhật đáng kể, trong đó: Bỏ một số điều kiện hạn chế mang tính thời gian hoặc địa lý như yêu cầu về nơi thường trú cuối cùng và thời hạn còn lại phải chấp hành, mở rộng khả năng tiếp nhận người chấp hành án theo nhu cầu thực tế và điều kiện quốc tế; Điều kiện chuyển giao được quy định chi tiết hơn, chú trọng vào tiêu chí nhân đạo, pháp lý song trùng (tức hành vi bị kết án là tội phạm được quy định trong cả pháp luật nước chuyển giao và pháp luật nước tiếp nhận) và sự đồng thuận của người bị chấp hành án.

Luật mới quy định cụ thể hơn về thẩm quyền quyết định và thủ tục chuyển giao: Luật khẳng định Bộ Công an là Cơ quan trung ương của Việt Nam chủ trì trong công tác lập, gửi, tiếp nhận yêu cầu chuyển giao, phối hợp với cơ quan liên quan để xử lý hồ sơ; Trình tự thủ tục, thẩm quyền ra quyết định được quy định chi tiết hơn trong luật mới, thay vì “bao trùm” trong điều khoản tổng thể của Luật Tương trợ tư pháp năm 2007. Những quy định thống nhất này giúp giảm thiểu tiêu cực, lúng túng về phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan tư pháp và thi hành án; từ đó tạo thuận lợi hơn cho việc hợp tác quốc tế trong thực tiễn.

Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 2025 được đánh giá là bước tiến dài trong chính sách tư pháp hình sự, bởi: Giúp hệ thống pháp luật Việt Nam phù hợp hơn với thực tiễn và thông lệ quốc tế; Tạo khung pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền công dân Việt Nam bị kết án ở nước ngoài, đảm bảo người dân được thi hành án ở môi trường pháp luật gần gũi với gia đình, văn hóa và xã hội; Đồng thời, tăng cường hợp tác với các quốc gia đối tác, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quá trình trao đổi thông tin, hồ sơ và thi hành án.

So với việc quy định rải rác trong Luật Tương trợ tư pháp 2007, Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù năm 2025 là bước đổi mới mang tính chiến lược trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Luật mới không chỉ làm rõ nguyên tắc, mở rộng điều kiện và hoàn thiện thủ tục pháp lý, mà còn phù hợp với xu hướng nhân đạo, hội nhập quốc tế và tăng cường bảo vệ quyền con người. Chính vì vậy, đây được xem là một trong những cải cách pháp luật tư pháp nổi bật nhất của Việt Nam.

Thái Thiện - Phòng PV01, Công an tỉnh