Mạng xã hội đem lại nhiều tiện ích trong học tập, giải trí và kết nối bạn bè, nhưng cũng tiềm ẩn thông tin xấu, độc, hành vi bắt nạt trực tuyến và các thủ đoạn lừa đảo. Trang bị kiến thức, kỹ năng sử dụng Internet an toàn là yêu cầu cần thiết để học sinh tự bảo vệ mình trên môi trường số.

Những nguy cơ học sinh có thể gặp

Lứa tuổi học sinh thường xuyên sử dụng mạng xã hội nhưng còn hạn chế về kinh nghiệm nhận biết, đánh giá thông tin. Lợi dụng đặc điểm này, các đối tượng xấu có thể tiếp cận, dụ dỗ hoặc dẫn dắt các em thông qua những nội dung có hình thức hấp dẫn.

Một trong những nguy cơ phổ biến là các chương trình tặng quà trong trò chơi điện tử, tặng thẻ cào, học bổng không rõ nguồn gốc, tuyển cộng tác viên “việc nhẹ, thu nhập cao” hoặc đường dẫn được ngụy trang dưới dạng tài liệu học tập, đề thi. Khi người dùng truy cập, cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc chuyển tiền, đối tượng có thể chiếm quyền sử dụng tài khoản và chiếm đoạt tài sản.

Học sinh cũng có thể trở thành nạn nhân của hành vi bắt nạt trực tuyến. Một số người lập tài khoản, hội nhóm để đăng bài “bóc phốt”, bình luận xúc phạm, tung tin sai sự thật hoặc sử dụng trí tuệ nhân tạo để cắt ghép hình ảnh, giọng nói, video nhằm bôi nhọ, đe dọa người khác. Những hành vi này có thể gây tổn thương tâm lý, ảnh hưởng đến danh dự, việc học tập và đời sống của nạn nhân.

Việc thường xuyên tiếp xúc với video bạo lực, nội dung cổ súy lối sống lệch chuẩn, hành vi nguy hiểm hoặc hình ảnh “giang hồ mạng” cũng có thể tác động tiêu cực đến nhận thức và cách ứng xử của học sinh. Các em cần tỉnh táo, không bắt chước, quay clip hoặc chia sẻ những nội dung này để thu hút sự chú ý.

Infographic hướng dẫn học sinh nhận diện và phòng tránh nguy cơ trên không gian mạng

Sử dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm

Các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp và gợi ý kiến thức. Tuy nhiên, kết quả do AI tạo ra không phải lúc nào cũng chính xác. Học sinh cần kiểm tra lại thông tin, đối chiếu với sách giáo khoa, tài liệu chính thống và hướng dẫn của giáo viên.

Việc sử dụng AI để làm thay toàn bộ bài tập, bài luận rồi nhận là sản phẩm của mình có thể vi phạm quy định học tập, làm giảm khả năng tư duy độc lập và ảnh hưởng đến tính trung thực. AI nên được sử dụng như công cụ hỗ trợ giải thích, gợi ý và kiểm tra kiến thức, không thay thế quá trình học tập của mỗi người.

Học sinh không nên tải lên các nền tảng AI không rõ độ tin cậy những tài liệu chứa hình ảnh riêng tư, giấy tờ tùy thân, tài khoản, địa chỉ gia đình hoặc thông tin của người khác. Dữ liệu đã cung cấp có thể bị lưu trữ, khai thác hoặc sử dụng ngoài mục đích ban đầu.

Mạng là môi trường số, trách nhiệm là có thật

Mỗi người phải chịu trách nhiệm về nội dung mình đăng tải, bình luận và chia sẻ trên mạng. Tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả, hành vi cung cấp thông tin giả, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác, chiếm đoạt tài sản, xâm phạm dữ liệu cá nhân hoặc thực hiện hành vi trái pháp luật khác có thể bị yêu cầu gỡ bỏ nội dung, xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Đối với học sinh, việc xem xét trách nhiệm còn phải căn cứ độ tuổi, khả năng nhận thức, tính chất hành vi và quy định pháp luật có liên quan. Vì vậy, các em không nên cho rằng sử dụng tài khoản ẩn danh thì có thể tùy ý đăng tải, bình luận hoặc chia sẻ thông tin.

Để chủ động bảo vệ mình, Phòng An ninh chính trị nội bộ Công an tỉnh Lạng Sơn khuyến cáo học sinh ghi nhớ “4 nên – 4 không”:

4 nên:

• Nên kiểm chứng: Đối chiếu thông tin với báo chí chính thống, cổng thông tin của cơ quan nhà nước, nhà trường hoặc tổ chức có thẩm quyền.

• Nên bảo vệ tài khoản: Sử dụng mật khẩu mạnh, bật xác thực hai lớp; không cung cấp mật khẩu, mã xác thực cho người khác.

• Nên ứng xử văn minh: Suy nghĩ kỹ trước khi đăng tải, bình luận; tôn trọng danh dự, nhân phẩm và quyền riêng tư của người khác.

• Nên lên tiếng: Khi bị đe dọa, lừa đảo hoặc bắt nạt, cần lưu lại bằng chứng và thông báo cho cha mẹ, giáo viên hoặc cơ quan Công an.

4 không:

1. Không bấm: Không truy cập đường dẫn, mở tệp hoặc quét mã QR do tài khoản không rõ danh tính gửi đến.

2. Không tin: Không vội tin lời mời tặng quà, trao học bổng, tuyển cộng tác viên hoặc hứa hẹn thu nhập cao bất thường.

3. Không tham gia: Không bình luận hưởng ứng, cổ vũ hoặc phát tán nội dung xúc phạm, bôi nhọ, bắt nạt người khác.

4. Không chia sẻ: Không chuyển tiếp thông tin chưa được kiểm chứng; không đăng hình ảnh riêng tư, giấy tờ cá nhân hoặc thông tin gia đình lên mạng.

Khi nghi ngờ bị lừa đảo, học sinh cần dừng tương tác, không chuyển tiền, không xóa nội dung trao đổi; đồng thời lưu lại tài khoản, tin nhắn, số điện thoại, đường dẫn và chứng từ liên quan để báo cho cha mẹ, nhà trường hoặc cơ quan Công an gần nhất.

Không gian mạng chỉ thực sự an toàn khi mỗi người sử dụng có kiến thức, kỹ năng và trách nhiệm. Sự tỉnh táo, thói quen kiểm chứng thông tin và ý thức tuân thủ pháp luật sẽ giúp học sinh tự bảo vệ mình, đồng thời góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh.

Hoàng Lan

 Phòng An ninh chính trị nội bộ