Hai vụ án liên quan đến việc đổ chất thải xây dựng trái quy định vừa được Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn khởi tố là lời cảnh báo đối với các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia phá dỡ, vận chuyển và tiếp nhận chất thải. Để phòng ngừa vi phạm, việc quản lý chất thải cần được thực hiện ngay từ công trình, gắn với trách nhiệm của từng bên trong quá trình chuyển giao, xử lý.
Ngày 19/9/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn đã khởi tố 02 vụ án, 04 bị can để điều tra về tội “Gây ô nhiễm môi trường” theo Điều 235 Bộ luật Hình sự. Các vụ việc liên quan đến chất thải phát sinh từ hoạt động phá dỡ một công trình trên địa bàn phường Lương Văn Tri, sau đó được vận chuyển đến khu vực Cụm công nghiệp Na Dương 3 và khu vực Công ty TNHH Biển Anh để đổ, san lấp trái quy định. Các vụ án đang tiếp tục được điều tra, làm rõ.
Hiện trường đổ san lấp để tạo mặt bằng trong Cụm Công nghiệp Na Dương 3
Từ góc độ phòng ngừa, vấn đề đặt ra là kiểm soát toàn bộ quá trình từ phá dỡ công trình, phân loại, thu gom, thuê phương tiện vận chuyển đến bàn giao cho nơi tiếp nhận. Nếu thiếu kiểm soát ở một khâu, chất thải có thể bị đưa đến địa điểm không đáp ứng yêu cầu, đồng thời gây khó khăn cho việc xác định nguồn gốc, khối lượng và trách nhiệm của các bên.
Khoản 5 Điều 64 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định các yêu cầu bảo vệ môi trường trong thi công, cải tạo, sửa chữa, phá dỡ công trình. Trong đó, điểm b yêu cầu sử dụng phương tiện vận chuyển phù hợp, không để chất thải rò rỉ, rơi vãi gây ô nhiễm; điểm d cho phép tái chế, tái sử dụng phế liệu còn giá trị và tận dụng đất, đá, chất thải rắn làm vật liệu xây dựng, san lấp theo quy định; điểm g yêu cầu thu gom, lưu giữ, vận chuyển chất thải đến nơi xử lý đúng quy định.
Như vậy, bê tông, gạch vụn và vật liệu sau phá dỡ có thể được xem xét tận dụng, nhưng có khả năng tận dụng không đồng nghĩa với được tự ý đổ thải. Thỏa thuận giữa chủ công trình, đơn vị vận chuyển và bên nhận vật liệu không thay thế các yêu cầu pháp luật về bảo vệ môi trường. Việc gọi chất thải là “vật liệu san lấp” cũng không làm thay đổi trách nhiệm quản lý nếu hoạt động tiếp nhận, sử dụng thực tế không đáp ứng quy định.
Đối với chất thải từ cải tạo, phá dỡ công trình của hộ gia đình, cá nhân tại đô thị, khoản 6 Điều 64 Luật Bảo vệ môi trường yêu cầu thu gom, chuyển giao cho cơ sở có chức năng xử lý theo quy định của UBND cấp tỉnh, trừ trường hợp tái sử dụng theo điểm d, điểm đ khoản 5 Điều này. Tại vùng nông thôn chưa có hệ thống thu gom, xử lý, chất thải phải được tái sử dụng hoặc đổ thải theo quy định của UBND cấp tỉnh; không được đổ ra đường, sông, suối, kênh rạch và nguồn nước mặt khác làm ảnh hưởng cảnh quan, môi trường.
Để phòng ngừa vi phạm, chủ đầu tư, đơn vị thi công cần xác định loại, khối lượng chất thải dự kiến phát sinh và phương án quản lý trước khi phá dỡ; kiểm tra nơi tiếp nhận trước khi thuê vận chuyển. Không nên giao khoán việc “chở đi đổ” mà thiếu thông tin về địa điểm, đơn vị tiếp nhận và cách thức xử lý. Hợp đồng, biên bản bàn giao, thông tin về khối lượng và chứng từ liên quan cần được lưu giữ để phục vụ quản lý, kiểm tra và xác định trách nhiệm.
Đơn vị vận chuyển cần sử dụng phương tiện phù hợp, che chắn, không để chất thải rơi vãi và đưa đến đúng nơi tiếp nhận đã xác định. Bên tiếp nhận cần kiểm tra nguồn gốc, thành phần chất thải và điều kiện sử dụng, xử lý của cơ sở; không nhận chất thải chỉ dựa trên nhu cầu san lấp hoặc thỏa thuận miệng. Đối với chất thải có thành phần nguy hại, phải thực hiện quy định quản lý tương ứng, không đánh đồng với gạch, bê tông, đất đá thông thường.
Khuyến cáo quản lý chất thải xây dựng và chế tài hình sự đối với hành vi đổ thải trái pháp luật.
Về xử phạt hành chính, khoản 8 Điều 26 Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định xử lý các hành vi chuyển giao, cho, bán chất thải rắn thông thường cho đơn vị không có chức năng, năng lực xử lý; chôn, lấp, đổ, thải, đốt trái quy định; tiếp nhận nhưng không có biện pháp xử lý hoặc không chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý. Mức xử lý được phân định theo khối lượng và tính chất vi phạm, trừ trường hợp thuộc hành vi tội phạm về môi trường. Vì vậy, trách nhiệm pháp lý có thể đặt ra cả với bên chuyển giao và bên tiếp nhận, tùy hành vi cụ thể.
Đáng chú ý, Điều 235 Bộ luật Hình sự, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 86/2025/QH15, quy định tại điểm g khoản 1: hành vi chôn, lấp, đổ, thải ra môi trường trái pháp luật chất thải rắn thông thường từ 100 tấn đến dưới 200 tấn, hoặc từ 70 tấn đến dưới 100 tấn nhưng đã bị xử phạt hành chính về một trong các hành vi tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 03 năm.
Đối với hành vi chôn, lấp, đổ, thải trái pháp luật chất thải rắn thông thường từ 200 tấn đến dưới 500 tấn, điểm d khoản 2 Điều 235 quy định mức phạt tiền từ 1 tỷ đồng đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 05 năm; từ 500 tấn trở lên, điểm d khoản 3 quy định mức phạt tiền từ 2 tỷ đồng đến 6 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 05 năm đến 07 năm. Việc áp dụng đối với từng vụ án phải căn cứ thời điểm thực hiện hành vi, loại và khối lượng chất thải, cùng các tình tiết cụ thể.
Đối với chính quyền địa phương và cơ quan chức năng, cần kịp thời kiểm tra theo thẩm quyền những điểm tập kết, san lấp có dấu hiệu bất thường, nhất là nơi tiếp nhận lượng lớn chất thải xây dựng nhưng không rõ nguồn gốc. Việc phát hiện sớm giúp ngăn chặn vi phạm, hạn chế ô nhiễm và chi phí khắc phục hậu quả.
Công an tỉnh Lạng Sơn khuyến cáo các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân có hoạt động xây dựng, phá dỡ, vận chuyển và tiếp nhận chất thải chủ động rà soát quy trình quản lý; xác định rõ trách nhiệm của từng bên, kiểm tra điều kiện nơi tiếp nhận và lưu giữ hồ sơ chuyển giao. Khi phát hiện dấu hiệu đổ thải trái phép, người dân cần thông báo cho cơ quan Công an hoặc chính quyền địa phương để kiểm tra, xử lý. Quản lý chất thải đúng quy định ngay từ công trình là biện pháp thiết thực để bảo vệ môi trường, phòng ngừa vi phạm và bảo đảm hoạt động kinh doanh bền vững.
Kiều Oanh, Công an tỉnh